Jak podnieść ferrytynę? Objawy, normy, dieta i suplementacja

mgr Pamela Danielewska, dietetyk kliniczny, psychodietetyk

„Morfologia jest w normie, a ja od rana nie mam siły. Do tego coraz więcej włosów

zostaje na szczotce”. Takie historie regularnie słyszę w gabinecie. Zmęczenie ma

wiele przyczyn, ale jedną z tych, które trzeba sprawdzić, jest niedobór żelaza. I wcale

nie musi mu towarzyszyć niedokrwistość. Ferrytyna pomaga ocenić zapasy żelaza w

organizmie.

Wyjaśniam, kiedy ją zbadać, jak interpretować wynik i co zrobić, jeśli okaże się zbyt

niski.

Co to jest ferrytyna i czym różni się od żelaza we krwi?

Ferrytyna to białko magazynujące żelazo. Można ją porównać do spiżarni, w której

organizm przechowuje zapasy na później. Stężenie żelaza w surowicy zmienia się w

ciągu dnia i pod wpływem posiłków. Ferrytyna zwykle lepiej odzwierciedla stan

zapasów.

Niedobór rozwija się stopniowo. Najpierw zmniejszają się zapasy, a dopiero później

spada stężenie hemoglobiny. Dlatego prawidłowa morfologia nie wyklucza niedoboru

żelaza. Trzeba też pamiętać, że ferrytyna rośnie podczas stanu zapalnego.

W takich sytuacjach przydają się CRP i wysycenie transferryny (TSAT). [1, 2]

Norma ferrytyny. Czy wynik w zakresie referencyjnym zawsze jest prawidłowy?

Zakres referencyjny zależy od laboratorium, wieku i sytuacji klinicznej. Nie istnieje

jeden poziom „idealny” dla każdej kobiety. Liczy się liczba na wyniku, ale razem z

objawami, morfologią, ewentualnym stanem zapalnym i przyczyną utraty żelaza.

Ferrytyna. Jak interpretować wyniki?

U osób z chorobami zapalnymi wynik ferrytyny bywa myląco wysoki. Z kolei

wypadanie włosów nie uzasadnia automatycznie dążenia do 70 czy 100 ng/ml.

Żaden uniwersalny próg ferrytyny nie gwarantuje poprawy wzrostu włosów. [1, 2]

Niska ferrytyna a zmęczenie i wypadanie włosów

Przy niedoborze żelaza mogą pojawić się przewlekłe zmęczenie, słabsza tolerancja

wysiłku, trudności z koncentracją, bóle głowy, uczucie zimna, zespół niespokojnych

nóg, a czasem nasilone wypadanie włosów. Objawy są jednak nieswoiste. Podobnie

wyglądają zaburzenia tarczycy, niedobór witaminy B12, problemy ze snem czy

przewlekły stres.

W gabinecie pytam o wynik ferrytyny, ale też o przebieg miesiączek, dietę, leki i czas

trwania dolegliwości. Przy utrzymującym się wypadaniu włosów warto dodatkowo

zajrzeć do trychologa.

Dlaczego ferrytyna spada? Najczęstsze przyczyny u kobiet

U kobiet przed menopauzą bardzo częstą przyczyną są obfite miesiączki. Zapasy

żelaza zmniejszają się również w ciąży, po porodzie, przy częstym oddawaniu krwi,

zbyt małej podaży żelaza z dietą albo zaburzeniach jego wchłaniania.

Wśród przyczyn zaburzonego wchłaniania są celiakia, niektóre choroby zapalne jelit i

stan po operacjach bariatrycznych. Sam zespół jelita drażliwego nie oznacza jednak,

że żelazo się nie wchłania. Przy niedoborze, którego nie da się wyjaśnić dietą lub

miesiączkami, trzeba poszukać przyczyny, niekiedy również w przewodzie

pokarmowym. [2]

Jak podnieść ferrytynę dietą?

Dieta ma znaczenie zarówno podczas uzupełniania niedoboru, jak i później, gdy

zależy nam na utrzymaniu zapasów. Żelazo hemowe znajdziemy przede wszystkim

w mięsie i rybach. Źródłami żelaza niehemowego są między innymi nasiona roślin

strączkowych, pestki dyni i produkty pełnoziarniste. Do posiłków roślinnych dodawaj

produkty bogate w witaminę C, na przykład paprykę, natkę pietruszki lub owoce.

Witamina C poprawia wchłanianie żelaza niehemowego z posiłku. Kawę i herbatę

lepiej pić między posiłkami niż do dania bogatego w żelazo. Wątróbka jest bogata w

żelazo, ale w ciąży nie jest zalecana ze względu na dużą zawartość witaminy A w

postaci retinolu. Przy istotnym niedoborze sama zmiana jadłospisu zwykle nie

wystarcza. Wtedy sposób uzupełniania żelaza ustala się na podstawie wyników

badań.

Jak podnieść ferrytynę suplementacją i nie obciążać żołądka?

To jedno z pytań, które najczęściej słyszę od pacjentek. Żelazo doustne działa, ale u

części osób powoduje nudności, zaparcia, ból brzucha lub metaliczny posmak. W

efekcie nawet dobrze dobrany preparat ląduje w szufladzie po kilku dniach.

Najważniejsze są rozpoznanie niedoboru, odpowiednia ilość żelaza, tolerancja

i regularność stosowania. Zwróć uwagę na dawkę w jednej porcji i na schemat

stosowania. Większa ilość żelaza nie oznacza proporcjonalnie większego

wchłaniania: organizm ma ograniczoną „przepustowość”, więc część wysokiej dawki

się marnuje, a po drodze podrażnia jelito. Przy niedokrwistości dawkę ustala lekarz.

Przy odbudowie zapasów bez niedokrwistości lepiej sprawdza się umiarkowana

dawka przyjmowana codziennie i dobrze tolerowana niż wysoka, którą pacjentka

odstawi po tygodniu. [3, 4]

Żelazo liposomalne, laktoferyna i witamina C. Czym różni się dobrze zaprojektowany preparat?

Największym problemem suplementacji żelaza nie jest brak skuteczności, tylko brak

wytrwałości. Klasyczne sole żelaza, takie jak siarczan, podnoszą ferrytynę, ale

drażnią żołądek, powodują zaparcia i zostawiają metaliczny posmak. Pacjentka

odstawia preparat po tygodniu i wraca do punktu wyjścia.

Żelazo liposomalne powstało właśnie z tego powodu. Żelazo zamknięte w otoczce

fosfolipidowej ma ograniczony kontakt z błoną śluzową żołądka i uwalnia się w jelicie

cienkim. W badaniach nad formami liposomalnymi zwraca uwagę mniej dolegliwości

ze strony przewodu pokarmowego przy porównywalnej poprawie parametrów

żelazowych.

Dla osób, które nie wytrzymały z klasycznym żelazem, to często jedyna droga, żeby

doprowadzić suplementację do końca. [5]

Laktoferyna to białko, które w organizmie naturalnie wiąże i przenosi żelazo. Badania

nad jej rolą w gospodarce żelazowej należą do ciekawszych kierunków ostatnich lat:

obserwuje się wpływ na wchłanianie żelaza oraz na stan zapalny, który blokuje jego

wykorzystanie. Połączenie żelaza z laktoferyną ma więc uzasadnienie fizjologiczne.

[6]

Witamina C sprzyja wchłanianiu żelaza niehemowego, dlatego w przemyślanym

składzie powinna być w tej samej porcji co żelazo. Witaminy B12, B6, foliany i miedź

to kofaktory krwiotworzenia. Samo żelazo, bez nich, trafia do organizmu, który nie ma

z czego budować hemoglobiny. Dlatego oceniając preparat, patrzę na całość składu,

a nie na samą liczbę miligramów żelaza.

Postać płynna ma dwie zalety praktyczne: pozwala precyzyjnie dobrać porcję i jest

łatwiejsza dla osób zmęczonych kapsułkami. U wielu moich pacjentek to różnica

między „biorę codziennie” a „zapominam”.

Jak przyjmować żelazo, żeby miało szansę zadziałać?

Zasady zależą od preparatu. Wiele doustnych form żelaza najlepiej wchłania się na

czczo, ale jeśli powodują dolegliwości, można je przyjąć z lekkim posiłkiem, zgodnie

z zaleceniem specjalisty i informacją producenta. Zachowaj odstęp od kawy, herbaty,

suplementów wapnia i wybranych leków. Szczególnie istotne są interakcje między

żelazem a lewotyroksyną czy niektórymi antybiotykami.

Jeśli niedoborowi towarzyszy niedokrwistość, znaczne osłabienie, duszność lub

kołatanie serca, potrzebna jest konsultacja lekarska. W określonych sytuacjach, na

przykład przy złym wchłanianiu lub nietolerancji leczenia doustnego, rozważa się

żelazo dożylne. [3]

Ile trwa podnoszenie ferrytyny i kiedy powtórzyć badania?

Odbudowa zapasów żelaza wymaga czasu. Nie da się uczciwie obiecać wzrostu

ferrytyny o konkretną liczbę jednostek w ciągu miesiąca. Tempo zależy od wielkości

niedoboru, dawki, wchłaniania i tego, czy nadal dochodzi do utraty krwi.

Przy niedokrwistości lekarz ocenia odpowiedź na leczenie już po kilku tygodniach,

między innymi na podstawie hemoglobiny. Ferrytynę kontroluje się później, w

terminie dopasowanym do sytuacji klinicznej, często po około 8 do 12 tygodniach.

Jeśli mimo regularnego stosowania wyniki się nie poprawiają, trzeba wrócić do

diagnostyki przyczyny niedoboru. [2, 3]

Najczęstsze pytania o ferrytynę

Czy można mieć niską ferrytynę i prawidłową morfologię?

Tak. Zapasy żelaza mogą być zmniejszone, zanim rozwinie się niedokrwistość.

Czy niska ferrytyna powoduje wypadanie włosów?

Może współwystępować z nasilonym wypadaniem włosów, ale nie jest jego jedyną

przyczyną. Żadna konkretna wartość ferrytyny nie gwarantuje odrostu.

Jakie żelazo najlepiej podnosi ferrytynę?

Takie, które da się przyjmować codziennie przez kilka miesięcy. W praktyce decyduje

tolerancja, dlatego dobrze sprawdzają się formy łagodne dla żołądka, w których

żelazu towarzyszą składniki wspierające wchłanianie i krwiotworzenie.

Czy ferrytyna 30 ng/ml jest prawidłowa?

Wynik wymaga interpretacji w kontekście objawów, morfologii i stanu zapalnego. U

części osób oznacza małe zapasy żelaza.

Czy w ciąży można samodzielnie suplementować żelazo?

W ciąży decyzję o dawce najlepiej podjąć z lekarzem prowadzącym na podstawie

wyników i zaleceń obowiązujących w danej sytuacji.

Czy zbyt wysoka ferrytyna oznacza nadmiar żelaza?

Nie zawsze. Ferrytyna wzrasta również podczas infekcji, stanów zapalnych i w

niektórych chorobach wątroby. Sam wynik nie rozpoznaje przeciążenia żelazem.

Jak szybko można podnieść ferrytynę?

Zwykle jest to proces trwający tygodnie lub miesiące. Bez poznania przyczyny

niedoboru i odpowiedzi na leczenie nie da się przewidzieć konkretnego tempa.

Od czego zacząć?

Jeśli od dłuższego czasu czujesz zmęczenie, masz obfite miesiączki albo zauważasz

nasilone wypadanie włosów, nie sprowadzaj wszystkiego do stresu. Omów z

lekarzem wykonanie morfologii i ferrytyny, a w razie potrzeby także CRP oraz innych

parametrów gospodarki żelazowej. Liczy się uzupełnienie niedoboru, ale równie

ważne jest ustalenie, dlaczego powstał.

mgr Pamela Danielewska, dietetyk kliniczny, psychodietetyk

Materiał edukacyjny. Nie zastępuje indywidualnej konsultacji medycznej ani

diagnostyki.

Bibliografia

1. World Health Organization. WHO guideline on use of ferritin concentrations to

assess iron status in individuals and populations. Geneva: WHO; 2020.

https://www.who.int/publications/i/item/9789240000124

2. Snook J, Bhala N, Beales ILP, i wsp. British Society of Gastroenterology guidelines

for the management of iron deficiency anaemia in adults. Gut. 2021;70:2030–2051.

doi:10.1136/gutjnl-2021-325210.

3. DeLoughery TG, Jackson CS, Ko CW, Rockey DC. AGA Clinical Practice Update

on Management of Iron Deficiency Anemia: Expert Review. Clinical Gastroenterology

and Hepatology. 2024. https://gastro.org/clinical-guidance/management-of-iron-

deficiency-anemia

4. Stoffel NU, Cercamondi CI, Brittenham G, i wsp. Iron absorption from oral iron

supplements given on consecutive versus alternate days and as single morning

doses versus twice-daily split dosing in iron-depleted women: two open-label,

randomised controlled trials. Lancet Haematology. 2017;4:e524–e533.

doi:10.1016/S2352-3026(17)30182-5.

5. Pisani A, Riccio E, Sabbatini M, Andreucci M, Del Rio A, Visciano B. Effect of oral

liposomal iron versus intravenous iron for treatment of iron deficiency anaemia in

CKD patients: a randomized trial. Nephrology Dialysis Transplantation.

2015;30:645–652. doi:10.1093/ndt/gfu357.

6. Rosa L, Cutone A, Lepanto MS, Paesano R, Valenti P. Lactoferrin: A Natural

Glycoprotein Involved in Iron and Inflammatory Homeostasis. International Journal of

Molecular Sciences. 2017;18:1985. doi:10.3390/ijms18091985.