Jaki błonnik przy IBS? Dlaczego jeden wzdyma, a inny uspokaja jelita
mgr Pamela Danielewska, dietetyk kliniczny, psychodietetyk
„Lekarz powiedział, żebym jadła więcej błonnika. Jem i jest gorzej”. To zdanie słyszę
w gabinecie niemal co tydzień, zwykle od kobiety z rozpoznanym zespołem jelita
drażliwego, brzuchem wzdętym po południu i listą produktów, których już się boi.
Problem nie leży w błonniku jako takim. Leży w tym, że „błonnik” to worek, do którego
wrzuca się bardzo różne substancje, a przy IBS różnice między nimi decydują o
wszystkim.
Zespół jelita drażliwego. Co się dzieje w jelicie?
IBS to zaburzenie czynnościowe: badania endoskopowe i laboratoryjne wychodzą
prawidłowo, a objawy są realne i uciążliwe. Ból brzucha związany z wypróżnieniem,
wzdęcia, zmienny rytm wypróżnień, uczucie niepełnego wypróżnienia. Dotyczy od 5
do 10 procent populacji, częściej kobiet. [1]
U podłoża leżą nadwrażliwość trzewna (jelito reaguje bólem na rozciąganie, które u
innych nie boli), zaburzona komunikacja między jelitem a mózgiem, zmiany w
mikrobiocie, czasem przebyta infekcja. Dlatego ten sam posiłek u jednej osoby
przechodzi niezauważenie, a u drugiej kończy się bólem i brzuchem „jak balon”.
Rozpoznanie stawia
lekarz po wykluczeniu innych przyczyn, między innymi celiakii i chorób zapalnych
jelit. Objawy alarmowe (krew w stolcu, chudnięcie, niedokrwistość, objawy nocne,
początek po 50. roku życia) zawsze wymagają diagnostyki, nie diety. [1, 2]
Dlaczego „więcej błonnika” często pogarsza objawy?
Błonnik to zbiorcza nazwa dla węglowodanów, których nie trawimy, ale które mogą
fermentować bakterie w jelicie grubym. Poszczególne rodzaje różnią się
rozpuszczalnością, zdolnością do wiązania wody i tempem fermentacji. Przy IBS
największe znaczenie ma właśnie tempo fermentacji.
Błonnik nierozpuszczalny (otręby pszenne, łuski) działa mechanicznie: przyspiesza
pasaż, ale drażni jelito nadwrażliwe. W wytycznych brytyjskich i amerykańskich
otręby pszenne są w IBS wprost odradzane. [1, 2]
Błonnik szybko fermentujący (inulina, fruktooligosacharydy, galaktooligosacharydy) to
w teorii świetne prebiotyki, ale bakterie zjadają je w kilka godzin i produkują duże
ilości gazu naraz. Dla osoby z nadwrażliwością trzewną to prosta droga do wzdęć i
bólu. To właśnie te składniki ogranicza dieta low FODMAP i stąd bierze się jej
Błonnik rozpuszczalny o wolnej fermentacji to inna historia. Fermentuje stopniowo,
na całej długości jelita grubego, bez nagłego wyrzutu gazu. Do tej grupy należy
babka jajowata i arabinogalaktan z kory modrzewia. Taki błonnik wytyczne zalecają
jako leczenie pierwszego rzutu w IBS. [1, 2, 4, 7]
Dieta low FODMAP. Narzędzie, nie styl życia
Low FODMAP to protokół w trzech etapach: 4 do 6 tygodni eliminacji, potem
stopniowe testowanie grup produktów, na końcu dieta dopasowana do własnej
tolerancji. Poprawę odczuwa około 50 do 75 procent pacjentów. [3]
Błąd, który widzę najczęściej, to zatrzymanie się na etapie eliminacji na wiele
miesięcy. Jadłospis robi się coraz uboższy, mikrobiota traci pożywienie, a strach
przed jedzeniem rośnie. Low FODMAP ma być diagnostyką przy stole, nie wyrokiem.
Przy restrykcyjnym jadłospisie szczególnie ważne jest, żeby jelito nadal dostawało
błonnik, który toleruje.
Maślan. Dlaczego jelito potrzebuje błonnika nawet wtedy, gdy go nie lubi
Kiedy bakterie fermentują błonnik rozpuszczalny, powstają krótkołańcuchowe kwasy
tłuszczowe, przede wszystkim maślan. To główne paliwo komórek nabłonka jelita
grubego. Maślan wzmacnia barierę jelitową, wycisza miejscowy stan zapalny i
wpływa na motorykę. [5] Pacjentka, która z obawy przed wzdęciami wycina cały
błonnik, odcina więc własne jelito od paliwa. Przez chwilę czuje się lepiej,
długofalowo bariera jelitowa słabnie.
Na rynku są preparaty z gotowym maślanem sodu. Mają swoje miejsce, ale są
obejściem problemu: dostarczają produkt końcowy, nie karmią bakterii. Druga droga
to danie bakteriom surowca, z którego same wytworzą maślan, czyli błonnika
rozpuszczalnego o wolnej fermentacji. Z mojej praktyki: przy IBS ta druga droga
częściej daje trwałą poprawę, bo przy okazji odbudowuje mikrobiotę, zamiast tylko
łatać objawy.
Laktoferyna, cynk, selen. Czego jeszcze potrzebuje podrażnione jelito?
Błonnik to podstawa, ale jelito z IBS potrzebuje też tego, z czego odbudowuje
nabłonek i reguluje odpowiedź immunologiczną.
Laktoferyna to białko obecne naturalnie w mleku i wydzielinach śluzówek. Wiąże
żelazo, przez co ogranicza wzrost bakterii, które na nim żerują, i jednocześnie
sprzyja korzystnym szczepom. Bada się ją pod kątem wpływu na barierę jelitową i
miejscowy stan zapalny. [6] Połączenie błonnika z laktoferyną uważam za jedno z
ciekawszych rozwiązań ostatnich lat: błonnik karmi mikrobiotę, laktoferyna pilnuje,
kto z tego pokarmu korzysta.
Cynk uczestniczy w podziałach komórek i odnowie nabłonka, który w jelicie wymienia
się co kilka dni. Selen wchodzi w skład enzymów antyoksydacyjnych chroniących
śluzówkę. Witamina B12 bywa niedoborowa u osób z zaburzeniami wchłaniania i na
dietach eliminacyjnych. U pacjentek z IBS, które od miesięcy jedzą coraz mniej,
niedobory tych składników widzę w wynikach regularnie.
Na co patrzeć, wybierając błonnik przy IBS?
- Tempo fermentacji. Szukaj błonnika rozpuszczalnego opisanego jako wolno
fermentujący i zgodnego z dietą low FODMAP. Inulina i FOS w składzie to sygnał
ostrzegawczy przy wzdęciach.
- Słodziki. Sukraloza, sorbitol, ksylitol i maltitol same w sobie potrafią nasilać objawy.
Lepiej, gdy preparat jest słodzony stewią albo wcale.
- Dawka na porcję. Przy IBS zaczynaj od połowy porcji i zwiększaj przez tydzień,
dwa. Jelito potrzebuje czasu, żeby przestawić fermentację.
- Skład „plus”. Laktoferyna, cynk, selen i B12 w jednej porcji to ulga dla osoby, która i
tak bierze zbyt wiele kapsułek.
- Forma. Błonnik w saszetkach do wsypania do wody, jogurtu czy owsianki łatwiej
utrzymać w rutynie niż tabletki, które trzeba łykać garściami.
Oś jelito-mózg. Dlaczego stres „siada na jelitach”
Jelito i mózg rozmawiają ze sobą nieustannie: przez nerw błędny, hormony i
metabolity bakterii, w tym maślan. Przy IBS ta rozmowa jest zbyt głośna. Stres nasila
nadwrażliwość trzewną, a ból brzucha nasila stres. Dlatego w gabinecie, obok diety,
pytam o sen, pracę i o to, czy pacjentka je w biegu. Regularne posiłki, aktywność
fizyczna, techniki oddechowe i terapia ukierunkowana na jelita mają w IBS
udokumentowaną skuteczność. [1, 2]
Błonnik, który nie wzdyma, jest w tym układzie sprzymierzeńcem: zmniejsza liczbę
„złych dni”, a każdy taki dzień to mniej lęku przed kolejnym posiłkiem.
Najczęstsze pytania o błonnik i IBS
- Czy przy IBS trzeba unikać błonnika?
Nie. Unikać trzeba dużych ilości błonnika nierozpuszczalnego i szybko
fermentujących prebiotyków. Błonnik rozpuszczalny o wolnej fermentacji jest
zalecany.
- Jaki błonnik nie wzdyma?
Ten, który fermentuje powoli, na przykład babka jajowata czy arabinogalaktan z
modrzewia. Preparaty błonnikowe o wolnej fermentacji z reguły mieszczą się w diecie
low FODMAP. Najważniejsze jest stopniowe wprowadzanie.
- Czy błonnik pomaga przy IBS z zaparciami i przy IBS z biegunkami?
Błonnik rozpuszczalny normalizuje konsystencję stolca w obu kierunkach: wiąże
wodę przy biegunce i zmiękcza masy kałowe przy zaparciu. Przy postaci
biegunkowej wprowadza się go szczególnie ostrożnie.
- Czy maślan w kapsułkach to to samo, co maślan z fermentacji?
Chemicznie ten sam związek, ale inna droga. Maślan z fermentacji powstaje tam,
gdzie jest potrzebny, stopniowo, i przy okazji odżywia mikrobiotę. Gotowy maślan
dostarcza produkt końcowy bez tej pracy.
- Czy mogę łączyć błonnik z probiotykiem?
Tak, często to dobre połączenie, bo błonnik jest pożywką dla bakterii probiotycznych.
Przy wprowadzaniu zachowaj kilka dni odstępu, żeby wiedzieć, co jak działa.
- Jak długo czekać na efekt?
Pierwsze zmiany w rytmie wypróżnień pojawiają się po kilku dniach, poprawa wzdęć i
bólu zwykle po 2 do 4 tygodniach regularnego stosowania. Wytyczne zalecają ocenę
efektu po około 12 tygodniach. [1]
- Czy SIBO wyklucza błonnik?
Przy SIBO i IMO leczenie prowadzi lekarz. Błonnik szybko fermentujący zwykle
nasila objawy, natomiast wolno fermentujący bywa stosowany jako wsparcie po
leczeniu, pod kontrolą specjalisty.
Fibroxan® IBS Arabinogalaktan z Laktoferyną i Witaminami
- Od czego zacząć?
Jeśli masz rozpoznany IBS i od miesięcy eliminujesz kolejne produkty, zrób krok w
drugą stronę: zamiast odejmować, dodaj błonnik, który Twoje jelito zniesie.
Zacznij od małej porcji błonnika rozpuszczalnego o wolnej fermentacji, zwiększaj powoli,
zapisuj objawy w dzienniczku. Jeśli pojawią się objawy alarmowe albo poprawy nie
będzie po kilku tygodniach, wróć do lekarza.
Jelito z IBS nie jest zepsute. Jest nadwrażliwe i potrzebuje łagodnego, konsekwentnego wsparcia.
mgr Pamela Danielewska, dietetyk kliniczny, psychodietetyk
Materiał edukacyjny. Nie zastępuje indywidualnej konsultacji medycznej ani diagnostyki.
Bibliografia
1. Vasant DH, Paine PA, Black CJ, i wsp. British Society of Gastroenterology
guidelines on the management of irritable bowel syndrome. Gut.
2021;70:1214–1240. doi:10.1136/gutjnl-2021-324598.
2. Lacy BE, Pimentel M, Brenner DM, i wsp. ACG Clinical Guideline: Management of
Irritable Bowel Syndrome. American Journal of Gastroenterology. 2021;116:17–44.
doi:10.14309/ajg.0000000000001036.
3. Halmos EP, Power VA, Shepherd SJ, Gibson PR, Muir JG. A diet low in FODMAPs
reduces symptoms of irritable bowel syndrome. Gastroenterology. 2014;146:67–75.
doi:10.1053/j.gastro.2013.09.046.
4. Moayyedi P, Quigley EMM, Lacy BE, i wsp. The effect of fiber supplementation on
irritable bowel syndrome: a systematic review and meta-analysis. American Journal
of Gastroenterology. 2014;109:1367–1374. doi:10.1038/ajg.2014.195.
5. Canani RB, Di Costanzo M, Leone L, i wsp. Potential beneficial effects of butyrate
in intestinal and extraintestinal diseases. World Journal of Gastroenterology.
2011;17:1519–1528. doi:10.3748/wjg.v17.i12.1519.
6. Rosa L, Cutone A, Lepanto MS, Paesano R, Valenti P. Lactoferrin: A Natural
Glycoprotein Involved in Iron and Inflammatory Homeostasis. International Journal of
Molecular Sciences. 2017;18:1985. doi:10.3390/ijms18091985.
7. Dion C, Chappuis E, Ripoll C. Does larch arabinogalactan enhance immune
function? A review of mechanistic and clinical trials. Nutrition & Metabolism.
2016;13:28. doi:10.1186/s12986-016-0086-x.